Энергетик кризисдаги Ўзбекистонда ноқонуний майнинг авжига чиқаетгани ҳақида Эътибор бераётган бўлсангиз кейинги ойларда криптоактивлар майнинги билан шуғулланаетганларни фош этиш билан боғлиқ хабарларни ҳар куни бўлмасада, кунора эшитиб турипмиз. Нега ўзи бусиз ҳам энергетик инқирозни бошдан кечираётган Ўзбекистонда ноқонуний майнинг авжига чиқмоқда? Бунга қатор сабаблар бор. Биринчидан, ноқонуний майнерлар ўзи мамлакатма-мамлакат кўчиб юради. Қаерда арзон энергия ва тартибга солинмаган имкониятлар бўлса, улар худди суваракдек ўша маконни эгаллашни бошлашади. Осиё минтақасида 2020 йилгача энг кўп майнинг Хитой ҳиссасига тўғри келган. Пандемия даврида Хитой майнинг фаолиятини қаттиқ назорат қилиш ва криптоактивлар айланмасини чеклай бошлагач, кулранг ва қора илдизларга эга майнерларнинг бир қисми бизнинг минтақамизга, асосан Қозоғистонга оммавий равишда кўча бошлашди. Бунга регуляциянинг йўқлиги ва арзон электр энергияси кучли туртки бўлган. 2023 йилдан бошлаб, қозоқ қардошлар майнинг фаолиятини оқартириш чораларини бошлашди. Майнинг фермалари учун электр нархларининг минимуми белгиланди. Яқин орада майнинг фаолияти лицензияланиши ҳам бошланиши мумкин. Шу сабабли кўп қора ва кулранг майнерлар ўз қурилмаларини хусусан Ўзбекистонга оммавий кўчира бошлашди. Иккинчидан, Ўзбекистонда майнерлар фақат юридик шахс сифатида майнинг билан шуғулланиши, бунда тўловлар белгиланган тарифга нисбатан 2 баравар ўсувчи коэффициентга мувофиқ тўланиши кўрсатилган. Бу 1 квт.соат учун 900 сўм дегани. Солиштириш учун, Қозоғистонда қонуний майнинг учун тарифлар 25 тенге ёки 625 сўм. Яъни қонуний майнинг учун Ўзбекистонда қўшниларга нисбатан нисбий афзаллик йўқ. Лекин ноқонуний майнинг учун айнан Ўзбекистон жуда қулай, чунки қора майнерлар жисмоний шахслар тарифларидан чекланмаган миқдорда фойдалана олишади. Эслатиб ўтамиз, жисмоний шахслар учун 1 кВт.соат электр 295 сўм ва бунда фойдаланувчига ҳеч қандай лимит йўқ. Кўраяпсизки, ҳозирда Ўзбекистондаги ноқонуний майнерлар Қозоғистондаги қонуний майнерлардан 2,2 баробар, Ўзбекистондаги қонуний майнерлардан 3 баробардан кўп афзалликка эга. Табиийки, деярли ҳамма қора майнерлар жисмоний шахслардан фойдаланган ҳолда шу ишга қўл уришмоқда. Учинчидан, жазонинг жуда енгил экани. Қора майнерлар ушланиб қолса жазо сифатида тармоққа ноқонуний уланишда эса 5 баравар ўсувчи тариф қўлланилади. Етказилган моддий зарар ўрни қопланган тақдирда озодликни чеклаш ва озодликдан маҳрум қилиш тариқасидаги жазо қўлланилмайди. Бўлди. Қора майнерлар ўз қурилмаларини ўнлаб, юзлаб истеъмол нуқталарига тақсимлаб ташлашган. Биттаси ушланса, ўнтаси ишлашда давом этаверади. Ушланганнинг жаримасини қолган фермалар қоплаб юбораверади. Шунинг учун ноқонуний майнерларга қарши оператив ҳаракатлардан ташқари бозор ва регуляция амалларини ҳам қўллашни кучайтириш лозим. Лимитланган ижтимоий тарифлар ва бизнес учун бозор ва эгилувчан тарифларга ўтиш бу йўлдаги муҳим қадам бўлади. Чунки бизга ноқонуний фаолиятни янада кенгайтирадиган тақиқлар эмас, соғлом регуляция, эркин бозор ва шафқатсиз жазонинг муқаррарлиги керак.