Савдо даромадларни оширади. Уни чеклашга ҳаракат қилиш ўз оёғига болта уруш билан тенг Мустақилликдан буён нега даромадларимиз тезроқ ўсмади деган савол кўпчиликни қийнаб келади. Хусусан, ўша вақтларда биз билан даромади тенгроқ ёки биздан паст бўлган давлатлар тезроқ ўсиш эвазига бугун биздан фаровонроқ яшамоқда. Ёки биздан даромади юқорироқ бўлган давлатлар билан орамиздаги фарқ янада кенгайган. Албатта, савдо тезроқ иқтисодий ўсишни таъминловчи ягона восита ёки сабаб эмас. Лекин савдони эркинлаштириш иқтисодий ўсишни янада тезлаштириши уни ёпиш эса ривожланишни орқага тортувчи фактор бўлиб хизмат қилиши мумкин. 1991 йилда мамлакатимизда жон бошига даромад Ҳиндистондан 2 баробар юқори бўлган бўлса, 2024 йилга келиб даромадимиз Ҳиндистондан ҳалигача юқори, лекин мустақилликнинг илк йилларидаги каби 2 баробар эмас балки 17 фоизга.  Бангладеш билан ҳам худди шу трендни кузатиш мумкин. 1991 йилда ўртача ўзбекистонлик ўртача бангладешликдан 2 баробар бойроқ бўлган бўлса, бугун бу кўрсаткич 22 фоизни ташкил этади. Хитой билан даромадлар фарқи 1991 йилда 2 баробар эди, лекин ўртача Хитойлик бугун ўртача ўзбекистонликдан 4,2 марта бойроқ. Нима учун юқоридаги давлатларни мисол сифатида келтирилдим. Сабаби бу давлатлар айнан 1990 йилларда савдосини эркинлаштирган ёки эркинлаштиришни бошлаган. Албатта, юқорида айтганимдек савдо ривожланишни таъминловчи ягона сабаб бўлмаслиги мумкин лекин савдонинг очилиши бу давлатларда иқтисодий ўсишга ижобий таъсир қилганлиги шубҳасиз (балки бироз вақт ўтиши билан). Ўйлайманки, сўнгги 34 йилда Ҳиндистонда даромадларнинг 8,8 баробар, Бангладешда 9,5 баробар, Хитойда 39,8 баробар, бизда эса 4,8 баробар ўсишида савдонинг роли катта бўлган. Савдони эркинлаштириш, ишлаб чиқариш ресурсларининг нисбатан нисбий устунликка эга секторларга қайта тақсимланиши ҳамда бу секторларда ихтисослашувнинг ортиши, маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга қўшимча рақобат натижасида самарадорликнинг ўсиши, инновацияни тезроқ ўзлаштириш,  импортнинг арзонлашиши ва кенгайиши ҳисобига истеъмолчилар фаровонлигининг ортиши каби йўналишларда ривожланишни тезлаштиради. Иқтисодчилар одатда жуда кам мавзуларда якдил фикр билдиришади, айниқса макроиқтисодиётда, лекин савдо масаласида  кўпчилик иқтисодчилар нисбатан эркин савдо сиёсати юритиш мақсадга мувофиқлигини таъкидлайди. Савдони эркинлаштириш кўп ресурс талаб қилмайдиган лекин тезроқ фаровонликка олиб келиши мумкин бўлган энг самарали воситалардан бири. Лекин мустақилликдан кейинги даврда турли асоссиз сабаблар билан эркин савдога тўсқинлик қилиб келинди. Сўнгги йилларда эса ижобий жараёнларни хусусан Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлиш ҳаракатларини кўриш мумкин. Шунга қарамасдан, вақти-вақти билан савдони тўсувчи (хоҳ экспортда, хоҳ импортда) қарорларнинг пайдо бўлиб қолаётганлиги савдони эркинлаштиришнинг аҳамиятини тўлиқ англаб етмаганлигимизни кўрсатади, чамамда. Узоқ йиллардан буён саноатни ривожлантиришга қаратилган саъй ҳаракатларимиз саноатнинг кескин ривожланишига олиб келмади, балки саноатимиз ривожланмаётганлиги айни ўша қўллаб қувватлашлардандир, балки нисбатан эркин савдо  бизни саноатлашган иқтисодиётга айлантирар.  @Mirkonomika