​​Пирожнийлар ҳақида ёки бир ибора тарихи “Qu’ils mangent de la brioche” — “Нони бўлмаса, пирожний есин” деб таржима қилинган (аслида, “Нон бўлмаса, бриош булочкасини есин”) деган иборани эшитгандирсиз. Айтишларича, француз қироличаси Мария-Антуанетта извошда кетаётганида халқ нима учун бош кўтараётганини сўраган ва унга “халқнинг ейишга нони йўқлиги учун” дейишганда шу қабилида жавоб қайтарган. Анча вақт аввал факт-чекинг қилиб ўрганиб чиқсам, аслида тарихчилар ва масалан, History каналига кўра, бу ҳақида илк марта файласуф Жан-Жак Руссо қандайдир француз маликаси томонидан айтилган, деб ёзган. Кейинчалик, халқ орасида, тахминларча революционерлар ва монархия оппозиционерлари ёрдамида, “Мария-Антуанетта шундай деган” деб тарқалган. Энг муҳим факт шуки, Руссо буни ёзган пайтда Мария-Антуанетта 10 ёш бўлган, Австрияда яшаган ва ҳали Францияга бўлажак қирол Луи XVI га турмушга чиқмаган бўлган. Бошқа манбалар шунга яқин сўзларни Мария-Антуанеттадан анча аввал испаниялик малика ва Луи XIV нинг рафиқаси Мария Терезия ёки Луи XV нинг қизлари томонида айтилган бўлиши мумкин, деб тахмин қилишади.  Хуллас, бунга ойдинлик киритдик. Мария-Антуанетта емаган сомсасига (пирожнийсига) пул тўласа ҳам, бир нарса қизиқ: нега бу ибора ҳали хам машҳур ва ўз долзарблиги йўқотмайди? Чунки, йиллар ва асрлар оша бир нарса камдан-кам ўзгаради -- бу элита (тўғрироғи, квази-элита) халқдан узилиб қолиб яшаши. Масалан, шу нарса бизнинг кунларда содир бўлса қай тарзда содир бўларди? Бугуннинг “ҳаааа пирожний евурсин унда” дейдиганлари извошда бўлармиди ёки, масалан, ижтимоий тармоқларда “келинглар сизларга бугун қандай қилиб бриош булочкасини пиширганимни кўрсатай”, дермиди? Одамлар нима дерди? Булочкани бир неча кун муҳокама қилиб, уни тайёрлаш ва сотиб олишга чопармиди ёки камида игнор йўли тутиб, ўзини манипуляция қилишга йўл қўймасмиди?   Бугун негадир Райан Холидейнинг “Ишонинг, мен алдаяпман” китобини эсладим. Ўзбек тилида йўқ, лекин рус тилида “Верьте мне, я лгу: признание медиа-манипулятора” сарлавҳаси билан чиққан, Wall Street Journal ва бир қатор жойларда бестселлер бўлган. Унда Холидей катта брендларга маркетолог бўлган пайтларда онлайн ва блогосферадаги қилган трюклари ва манипуляциялари ҳақида ёзган. Китобни нодир асар деб айта олмайман, лекин қайсидир маънода ниманидир кўрсанг, бу аслида нега учун қилиняпти, чалғитяптими ёки Павлов ити каби эксперимент ўтказяптими, дея ўзингга савол беришга ундайди.