Халқ томон юриш: Энергетика тарифларини эркинлаштириш 2017 йилда эркин конвертацияга ўтиш масаласи кун тартибининг энг оғир, мураккаб муаммоларидан бўлган. Эсингизда бўлса, айрим сохта экспертлар ваҳимаси, тескари ташвиқоти, унга қўшилиб эркин конвертация юз берса манфаатини йўқотадиганлар кўп даҳшатли сценарийларни чизишган. Халқни манипуляциялар билан чалғитишга кўп ҳаракатлар бўлган. Лекин конвертация бўйича тўсиқлар олиб ташлангач, бу билан бирга амалга оширилган рационал коплекс чоралар якунида кўрдикки, бу жиддий салбий оқибатлар яратмади. Қайтанга энг аввало халқ ютди. Чунки иқтисодиёт аллақачон ўша конвертациягача бўлган бозор курси бўйича ишлаб, яшаб келаётганди. 8000 сўмлик доллар ҳар бир хизмат ва товарнинг ичида ўтирарди. Энергетикадаги тарифларнинг эркинлаштириш масаласида деярли шунга ўхшаш ҳолатни кузатмоқдамиз. Ҳеч бир асосларсиз айримлар нархларнинг эркинлаштиришининг фақат қора чизгиларини намоён қилишмоқда. Қозоғистондаги воқеалар фонида, афсуски, бу чизгилар фақат қуюқлашди. Энг аввало айтиш лозимки, Биздаги энергетика тарифлари контекстининг Қозоғистон билан асло ўхшашлик жиҳати йўқ (бу ҳақда ўтган куни Марказий банк раиси Нурмуратов ҳам таъкидлаб ўтгани эътиборли). Агар олдиндан қатор муҳим принципларни ўзимиз учун белгилаб олсак, энергетика тарифларининг эркинлаштиришдан халқ фақат ютади. Бу қандай принциплар? Биринчидан, энергетика ислоҳотининг бошида, ўртасида ва охирида, энг асосийси мафкурасида энергетиклар эмас, иқтисодчилар командаси туриши керак. Иккинчидан, ислоҳот давомида қарорлар қабул қилишнинг барча жараёнларидан бўлажак ислоҳотдан фақат пул ишлаб олишни, энергетикани субсидиялаш ва бюджет ресурсларини ўзлаштиришда давом этишни кўзлаган тоифалар тўлиқ четлатилиши лозим. Кимларни назарда тутаётганимни хос ўқувчилар жуда яхши тушуниб туришипти. Учинчидан, энергетика хизматлари бўйича ижтимоий тарифлар, ижтимоий тоифалар, компенсациялар заргарона аниқлик билан белгилаб олиниши лозим. Нархларни эркинлаштирилишидан энг катта ютуқни айнан пенсионерлар, боқувчисини йўқотганлар, ёлғизлар ва бошқа ижтимоий тоифалар ўзининг ҳаётида кўриши лозим. Бошқача айтганда, ойига шартли 15 минг сўмлик электр ишлатадиган пенсионернинг пенсияси ё нафақаси энергетика ислоҳотидан кейин камида 20 минг сўмга кўпайиши зарур. Худди, масалан, 2019 йилда нон нархини эркинлаштирилгандаги каби. Тўртинчидан, унутмаслик кераки, бозор бу аввало ҳисоб. Ўрнатилган электр ва газ ҳисоблагичлари турли эгилувчан тарифларни ( шартли равишда тижорий, ижтимоий, кечки, қишки, ёзги) қўллаш имкониятларини беришига тўлиқ ишонч олиш зарур. Бусиз, яъни ҳисоб тизимни мукаммаллиги таъсминламай туриб бозорга, эркин нархларга ўтиб бўлмайди. Бешинчидан, ислоҳотларнинг муваффақиятини тезкорлик ва қисқа муддатларда амалга ошириладиган ўзгаришлар белгилайди. Нархларнинг эркинлаштирилишини бир неча йилларга чўзиб бўлмайди. Эркинлаштириш бир марта ва якуний бўлиши зарур. Қанча чўзсак, қанча кейинга қолдирсак, унинг тўлови ва товони шунча қимматга айланади. Якунда яна бир муҳим фикр. Энергетика ислоҳотининг муваффақияти кейинги жуда зарур ислоҳотларга ва юқори иқтисодий ўсишга, фаровонликка йўл очади. Унинг кейинга қолдирилиши ёки унданам ёмони - муваффақиятсизлиги истиқболдаги янгиланиш ва ўзгаришларга крест қўяди, биз яна жуда узоқ муддат қашшоқ ва қолоқ давлат ўлароқ қолишга маҳкум бўламиз. @the_bakiroo