Зеленскийнинг интервьюсидаги энг ёққан жойи — Украина бетарафлик мақомини масаласида нега референдум ўтказмоқчи эканини тушунтиргани бўлди. Россия ё Ўзбекистонда яшайдиганларнинг буни тушуниши, менимча, сал қийинроқ шекилли, ростдан ҳам. Бетарафлик — жуда жиддий масала, айниқса ён қўшнинг босқинчи мамлакат бўлса. Бу масала Конституцияда акс этиши лозим, бунинг учун унга ўзгартиш киритиш керак. Конституцияга ўзгартиш киритиш нима дегани? Россияликлар (бахтга қарши, биз, ўзбекистонликлар ҳам) буни жуда осон тасаввур қиламиз: бугун, сал бўрттириб айтганда, президентдан таклиф тушади, эртага, узоғи билан индинга парламент керакли қонунни қабул қилиб беради. Ҳар ҳолда, жараён бир йилга чўзилмаслиги аниқ, референдумга-ку ҳечам ҳожат йўқ. Лекин Украинада ундай эмас экан. Урушдан олдин ҳаммамиз ҳам: “Украина шу ўзимизнинг Россия, Қозоғистон, Ўзбекистонларга ўхшаган бир давлат-да, бир томнинг тагидан чиққанмизу, уларда ҳам ҳаммаси худди биздагидек”, деб ўйлаб юрганмиз, эҳтимол. Йўқ, Украина сал бошқачароқ — демократикроқ экан. Буни тушуниш (тушунишмикин ё ҳазм қилиш, қабул қилишми?), яна такрорлайман, сал қийинроқ бўлса-да, Зеленский бугунги интервьюсида шуни тушунтирибди. Тўғри англаган бўлсам, Путиннинг элчилари Украина ўз Конституциясига “биз бетарафмиз” деб ёзса, танкларимизни олиб чиқиб кетамиз, деган. Зеленский эса референдум ўтказаман, деган. Рус элчисининг манқурт онги буни рад жавобидек қабул қилган, ахир референдумга қанча тайёргарлик кўриш керак, боз устига, уруш вақти референдуми нимаси? Зеленский эса тушунтиряпти: Украинада Конституцияга ўзгартириш киритиш учун камида бир йил вақт кетади (Россия босиб олган шаҳарларнинг мэрлари русларга бош эгмаяпти-ку, Радада бир-бирини аямай урадиган депутатларни кўндиришни тасаввур қилавер энди), референдум билан эса ишни икки-уч ойда битириш мумкин. Путин айтади-ку, “ҳамма нарса қонун доирасида бўлиши керак” деб, Зеленский ҳам қонуний энг тез йўлни айтаётган экан. Зеленский журналистнинг “уруш бўлаётган мамлакатда қандай қилиб референдум ўтказиш мумкин ўзи?”, деган ҳайрон саволига шундай жавоб беряпти: “Референдум ўтказилаётган вақтга келиб уруш бир неча ой аввал тугаб бўлган, Россия ўз қўшинларини Украинадан олиб чиқиб кетган бўлади”. Қандай қилиб? Дастлаб Зеленский ва Путин ўзаро, юзма-юз кўришиб, хусусан, Россия қўшинларини Украинадан олиб чиқиб кетишини кўзда тутувчи битим тузиши керак. Қўшинлар чиқиб кетгач, Украина бетараф қолганида унинг хавфсизлигига Россия билан бирга кафил бўладиган бошқа давлатлар — АҚШ, Буюк Британия, Польша, Туркия (ва ҳ.к.) — барчаси бир бўлиб (Россия билан бирга) хавфсизлик кафолатини имзолаши керак (аммо “қўшинлар олиб чиқиб кетилмаса, уларнинг бирортаси имзо чекмайди”). Шундан сўнг имзоланган битимни барча иштирокчи давлатларнинг парламентлари ратификация қилади, ана ундан кейин, бир неча ой ўтиб, Украинанинг бетарафлик мақомини белгилаш масаласида референдум ўтказилади ва унинг натижалари асосида Конституцияга ўзгартириш киритилади. Бир қарашда бу ҳам бир йилга чўзиладигандек, лекин, Зеленскийнинг ишонч билдиришича, бу Конституцияга тўғридан-тўғри, референдумсиз ўзгартириш киритишдан кўра тезроқ битадиган йўл. Хуллас, бу қиссадан чиқадиган энг ғаройиб ҳисса — декоратив демократик (аслида автократик ё диктатуравий) тузумдан фарқли ўлароқ, ҳақиқий ёки ҳақиқийсига яқинроқ демократик тизимда қонунларни қабул қилиш жиддий (ва, шунга яраша, кўп вақт оладиган) жараёндир. Шунинг учун ҳам Зеленский “Путин ўз элчилари қаторида қонунлар қандай қабул қилинишини тушунадиган бирор юристни ҳам қўшиб юборса, чакки бўлмасди”, дегандек қиляпти. Лекин, қўрқаманки, бунда юристдан фойда йўқ — Россиядан келадиган исталган ваколатли шахс қонунларни олди-орқасига қарамай чиқарадиган “қутурган рус принтери” таассуроти билан яшайди, улар учун қонун — принтер буёғи билан булғанган бир парча аҳамиятсиз қоғоз, шугина қоғоз учун шунча вақт кетказиб, референдум ўтказиш — увол, увол, увол.