Яширин иқтисодиёт зараркунанда қарорлар билан ясалади - биттаси аждарҳо божлар
Олигархия ва чўнтаклар билан чатишиб кетган ўзбек амалдорларининг ўз қўли билан яширин иқтисодиёт яратиб, бошқа қўли билан яширин иқтисодиётга қарши курашишларини чексиз кузатиш мумкин.
Юлий Юсупов кир ювиш кукуни ва чангютгич мисолида буни тушунтиради:
"2024 йилда ТИФ ТН коди 3402 (ювиш воситалари) бўйича ноль божхона божи бекор қилинганидан кейин Ўзбекистонда Procter & Gamble компаниясининг Ariel кир ювиш кукуни савдоси билан боғлиқ вазиятни келтириш мумкин. Ушбу товарлар тоифаси учун божхона божи миқдори 20% ни ташкил этади, лекин 1 кг учун камида 0,5 АҚШ доллари.2022 йилгача Procter & Gamble компанияси Россия (биз билан эркин савдога эга, таъкид бизники) ва Туркиядаги ўз заводларида ишлаб чиқарилган Ariel кукунини импорт қиларди. Украинада уруш бошланганидан кейин компания Россиядан ушбу маҳсулот импортини тўхтатди ва уни Ўзбекистон ҳудудига фақат Туркиядан олиб кира бошлади. Ноль божхона божларининг мавжудлиги чакана нархларни нисбатан паст даражада ушлаб туриш имконини берди (2023 йилда ўртача нарх — 3 кглик қадоқ учун 75 минг сўм). Бюджет ҳам сезиларли даромад оларди — бир контейнер учун божхона томонидан тўланган ҚҚСдан 3 360 АҚШ доллари. 2024 йилда божхона божининг тикланиши билан Туркиядан Ariel'ни етказиб бериш харажатлари кескин ошди (божхона тўловлари 4,3 бараварга ошди), шу сабабли компания Туркиядан маҳсулотни расмий импорт қилишни тўхтатди ва уни фақат август ойида қайта тиклади. Шу билан бирга, чакана нарх 1,9 бараварга кўтарилди. Бундай юқори нарх туфайли Туркиядан расмий импорт қилинаётган маҳсулот савдоси олдинги йилга нисбатан сезиларли даражада қисқарди. Натижада, нафақат истеъмолчилар, балки давлат бюджети ҳам зарар кўрди.
2024 йилнинг январ-май ойларида Procter & Gamble компаниясига вакиллик қилувчи Wings Distribution компанияси Ўзбекистон ҳудудига Ariel маҳсулотини олиб кирмаган бўлса-да, шу давр мобайнида 150 тоннадан зиёд Ariel кир ювиш кукуни сунъий равишда пасайтирилган баҳода импорт қилинган. Бу маҳсулот Procter & Gamble'нинг тақиқига қарамай Россиядан келтирилган, яъни кулранг импорт ҳисобланади ва устига-устак божхона божи ундирилмаган (чунки у МДҲ эркин савдо зонаси доирасидаги мамлакат маҳсулоти сифатида кўрилган). Россиядан ноқонуний келтирилган кир ювиш кукуни Туркиядан расмий импорт қилинганига қараганда анча арзон чакана нархда — 3 кглик қадоқ учун 85 минг сўмга сотилган. Шу билан бирга, бюджетга тушадиган божхона тўловлари 2023 йилдаги ноль божхона ставкаларидаги тўловларга нисбатан 1,7 баробар камроқ бўлган (божхона қийматини сунъий пасайтириш сабабли)".
"Чанг тозалагичлар учун (ТИФ ТН коди 8508) божхона божи — 20%, лекин бир дона учун камида 15 АҚШ доллари. Хитой қопли чанг тозалагичи CIP Тошкент нархи тахминан 30$ (сўнгги бир неча йил ичида Хитойда чанг тозалагичлар нархлари жуда қаттиқ тушиб кетган) ни ҳисобга олган ҳолда, ҳақиқий тўланадиган бож (15 АҚШ доллари) 20% эмас, балки 50% ни ташкил этади. Пластик чанг йиғгичли хитой чанг тозалагич CIP Тошкент нархи 40$ бўлса, ҳақиқий божхона божи — 37,5%. Уй совутгичлари учун (ТИФ ТН коди 841810) божхона божи — 20%, лекин бир дона учун кам ида 60 АҚШ доллари. Аммо бугунги кунда кўплаб хитойлик совутгичларнинг божхона қиймати 200 АҚШ долларидан паст. Яъни, ҳақиқатда бож 30% ва ундан юқори. Бундай юқори божхона божларига яна ҚҚС ҳам қўшиладиганлигини ҳисобга олган ҳолда, қонуний олиб кирилган импорт товарларининг нархи сезиларли даражада ошади. Натижада, маиший техника бозорларида контрабанда маҳсулотлари кенг тарқалган, уларнинг нархларида бож ва ҚҚС қўшилмаганлиги очиқ-ойдин. Бу ҳодисанинг бошқа томони — пировардида истеъмолчи учун маиший техниканинг юқори нархлари, истеъмолчилар кўпинча инсоннинг базавий эҳтиёжларини таъминлаш учун истеъмол кредитларини олиб, қарзга ботиб қолади".