Бошқа таъсир чоралари либераллаштириши зарур! Регулятор тижорат банклар томонидан кечиктирилган тўлов суммаси учун ҳисобланадиган фоиз шартномада белгиланган йиллик ставкага нисбатан 1,5−3 баробарга, баъзи ҳолатларда эса йиллик 150−180 фоизгача оширилаётгани, шунингдек, кунлик пеняни ҳисоблаш бўйича энг юқори чегара белгиланмаган ҳолда, унинг йиллик миқдори кредитнинг дастлабки қийматидан бир неча баробар ошиб кетаётгани, кредиторнинг ҳақиқий харажатлари билан боғлиқ бўлмаган қўшимча бир марталик жарималар қўлланилаётгани ҳақида маълум қилмоқда. Марказий банк юзага келган вазиятда банклар учун кечикиш ҳолатидан фойда кўриш манфаатлироқ бўлган иқтисодий моделни кўрмоқда. Ҳолат оғир даражага келганини қайд этган ҳолда, банклар адолат ва мутаносиблик тамойилларига зид даражада иш тутишига олиб келган сабаблар ҳақида яна тўхталишга тўғри келади. Биринчидан, Суд тизими заиф ва мустақил эмас, қўнғироқ ва бюрократия ҳуқуқи ҳаддан зиёд авж олган. Қарор чиқариш ва мажбурий ундирув жараёни ўта мураккаб ва қиммат. Тарозининг палласи тенг эмас, ҳақдордан кўра қарздор кўпроқ ҳимояланган. Шунинг учун қарзни ундириш, уни таъминотга, хусусан гаров ва бошқа мулкларга қаратиш, ижрони таъминлаш йилларга чўзилади. Иккинчидан, нормал давлатлардаги каби умидсиз даражага етган қарзларни ундиришнинг алоҳида қонуний, легал институтлари мавжуд эмас. Алоҳида бизнес тури ҳисобланадиган (hard collection) Коллекторлик фаолиятини легаллаштириш йўлидаги қадамлар амалдорлар тарафидан узлуксиз рад этиб келинади. Учинчидан, қарздор билан қарз ундириш муносабатларида тарози палласи тенг эмас. Қарздор билан мулоқот қилиш вақтлари, даврийлиги, усуллари ва воситалари ҳаддан зиёд чекланган. Яъниким, банклар қўлида интизомсиз қарздорларга нисбатан бошқа таъсир чоралари қолмаган. Ягона калтак ўлароқ шу — каррасига оширилган фоиз, пеня ва жарималарга устувор равишда ёндашиш бошланган. Бунинг устига банк ходимларига ҳақ тўлашда ҳисобланган (ундирилган эмас!) даромадлар асосий KPI'га айланган. Хўп нима қилмоқ керак? Албатта, қарз олувчиларнинг кредит шартномалари бўйича мажбуриятларини бузганлик учун молиявий жавобгарликнинг аниқ миқдорини белгилаш тўғрисидаги қонунчилик талабларини қайта кўриб чиқилиши зарур (ҳозирча банкларнинг аксари гарчи адолатсиз кўринса-да, қонун доирасида иш тутишмоқда). Айни пайтда, банкларнинг қарздорларга нисбатан бошқа таъсир чоралари қўллашни, айрим қарздорликлар бўйича гаров ва мулкка қаратишни осонлаштириш (хусусан суддан ташқари), Soft-collection ва hard-collection бўйича умумэътироф этилган бизнес субъектларини легаллаштиришни инобатга олиш зарур. Шу билан бирга, пеня, жарима ва оширилган фоизларни даромад сифатида тан олиш миқдорий чекланиши ва нисобий тийилиши йўлга қўйилиши керак (масалан, бундай даромадлар ҳисоблаш бошлангандаёқ шубҳали ўлароқ тоифаланиши зарур).