​"Миллий ғуруримиз" Аи-80 акциз бекор қилинганидан кейин ўн ойда 24%га қимматлаган Ишлаб чиқариш, импорт, улгуржи ва чакана савдодаги монополлашган вазиятда чексиз муддат имтиёз бериш нархлар ўсишини тўхтатиб қололмаслигининг яққол мисоли шу. Ўн ой аввал, 2022 йил декабрь ойи бошида Ўзбекистондан ташқарида аналоги деярли қолмаган Аи-80 бензин 6800 сўм атрофида сотилаётган эди. Қишки кризисга кириш арафасида, газ тақчиллигини юмшатиш мақсадида, 2022 йил 10 декабрдан бошлаб амал қилаётган АИ-80 русумли автобензин учун акциз солиғини “ноль” ставкада қўллаш эълон қилинган, кейин бу имтиёз 2023 йил 31 декабргача чўзилган эди. Ростанам, акцизнинг ноллашгани ва маъмурий таъсир чоралари туфайли 80 бензин 5500 сўмдан сотилди. Лекин уч ойлик вақт оралиғида нархлар аввал 5700 сўмгача, кейин "импорт бензин бу" деган ёрлиқ билан 6000 сўмгача, сиёсий тадбирлар ўтгач 6400 сўмгача ва мана ҳозир 6800 сўмгача кўтарилди (Тошкентдан ташқарида шу кунларда 80 бензиннинг ўзи камёб ёки бориям тушга қолмай тамом бўлмоқда ё "92 бензин" деб сотилмоқда). Яъни тўлиқ бўлмаган 10 ойда брент котировкаларига умуман алоқаси йўқ 80 бензин 24%га қимматлади, акцизнинг ноллаштирилиши эффекти баҳор тугамай ҳавога учди. Бюджет 4 трлн.сўм ютқазгани қолди холос. Бошқача айтганда, бюджет ютқазган 4 трлн.сўм монополистлар чўнтагига бориб тушди. Ишлаб чиқарувчи ва сотувчи биттагина бўлган вазиятда, антимонополия органининг биржадаги лотлар ҳажми максимумини 5 тоннагача тушириши ва кейин ғалати тарзда 10 тоннагача кўтариши ҳам чикора. Куф-суф-кинна муолажа ва қўй ёғи суркашдек гап. Кунлик сотув ҳажмини 2,8 минг тоннадан 3,2 минг тоннагача чиқарилиши ёки таклифни 14%га оширилиши жуда тез ўсаётган жисмоний талабни қопламаслиги аниқ. Чунки 80 бензинга энди нафақат метангаз фойдаланувчилар қўшимча талаб яратишмоқда, балки 92, 95 ва ундан юқори октанли бензин қуювчилар ҳам 80 бензинга мажбур қайтишаётгани ҳисобга киритиш керак. Аи-92 бензиннинг ўзи охирги 2 ойда 36%га қимматлади. 95 ва ундан юқори маркали импорт бензин нархлари йил бошидан ҳисоблаганда 40% атрофида кўтарилди. Қўшимчасига, биржага чиқарилаётган 80 бензин ҳажми ортаётганлиги ҳақидаги ахборот камида баҳсли. Чунки биржа жадвалига кўра сентябрда 71 480 тонна 80 бензин сотувга чиқарилган бўлса, октябрь учун ушбу миқдор 54 390 тонна кўрсатилган. Ишораларга қараганда, акцизнинг ноллаштирилишидан мазахўрак бўлганлар имтиёзни бекор қилинишидан манфаатдор эмаслар. Лекин "ноллаштириш" механизми нархларга боғланган ҳолда тубдан ўзгартирилмаса, ўзбекистонликлар ютқазаверади. Бизга шу керакми?