Солиқ имтиёзлари кўпайган сари солиқ юкламаси ошаверади
2022 йил биринчи ярим йиллик якунларига кўра давлат бюджети даромадларининг ЯИМга нисбати 24,5%га етган. Бу 2021 йилнинг тегишли даври кўрсаткичидан 1,0 фоиз бандига, 2020 йил даврига нисбатан эса 2,7 фоиз бандига юқори. Расмий рақамларнинг ўзи ўнгга сўлга солиқ имтиёзларини ҳадя қилиш кўпайган сари нафақат имтиёзлардан ташқарида қолган солиқ тўловчилар қирқимида, балки бутун иқтисодиётга ҳам солиқ юкламаси ошиб бориши тўғрисидаги тезисларни яна бир бор тасдиқламоқда.
Бюджет даромадлар қисмининг яна бошқа эътиборли жиҳатлари:
Солиқлар қирқимида энг катта миқдорий ўсиш ҚҚС ҳисобига тўғри келган, бу яхши, демак қамров ошаяпти. Лекин ҚҚС бўйича қоплаш (қайтариш) миқдори нисобда анча камайган. Қайтарилган ҚҚСнинг 71%и ёки 5,9 трлн.сўми 100 та субъектга тўғри келади. Йирик бизнеснинг ҚҚСни қайтариши осонроқ, кичик бизнеснинг ҚҚСни қайтариши қийинроқ экани муаммо сифатида қолмоқда. Аслида тескариси бўлиши керак.
Энг катта камайиш Ер қаъридан
фойдаланганлик учун
солиқ билан боғлиқ. Мазкур солиқдан тушумлар учинчи йилдирки нисобда ва миқдорда фақат пасайиб бормоқда. Табиий бойликларни қазиб олиш билан боғлиқ олигархия лоббиси ҳисобидан олинган солиқ имтиёзлари умуман самара бермаётганини ҳам шундан кўриш мумкин. Олигархияга совға қилинган улкан имтиёзларга қарамай нефть, газ, конденсат қазиб олиш фақат пасайиб бормоқда. Умуман олганда ер ости ости бойликлари билан боғлиқ принципларни бутунлай қайта кўриб чиқиш вақти келди. Бойликларимиздан ўғри олигархия эмас, халқ манфаатдор бўлиши зарур!
Фойда солиғидан тушумларда ҳам камайиш кузатилган. Бу асосан йирик фойда солиғи тўловчилар НКМК ва ОТМК фаолияти билан боғлиқ (олтин ва мис нархлари ўтган йилдагидек эмас).
Шунингдек, акциз солиқлари таркибида алкоголь, тамаки, нефть маҳсулотларидан олинадиган акциз солиғи ҳажми ҳам камайишда давом этмоқда (гарчи индексация юз берган бўлсада).
Айланмадан олинадиган солиқ тушумлари, яъни кичик бизнес тўлаётган солиқ 314 млрд.сўмга, 1,2 трлн.сўмгача ошган. Жисмоний шахслардан олинадиган солиқлар ҳажми 2,5 трлн.сўмга ўсган ва 11,3 трлн.сўмни ташкил этган. Яъни минглаб имтиёзларга эга ўғри олигархиядан фарқли равишда пастдагилар - кичик бизнес ва оддий аҳоли солиқ тўламоқда. Тўлагандаям яхшигина солиқ тўламоқда.
Айни вақтда кам миқдордаги расмий маошлар муаммолигича қолмоқда. Маошларнинг (нобюджет секторида) 27,5% ёки 1 459,4 минг нафар шахснинг маоши 1 млн.сўмгача. Ўтган йили бу кўрсаткич 26,2%ни ёки 1 274,7 минг нафарни ташкил этган. Бошқача айтганда, нобюджет сектори маошларнинг катта қисмини тобора кўпроқ конвертда беришга ўтишда давом этмоқда. Бу бўйича чуқурроқ таҳлиллар ва самарали ечимлар керак.
Дарвоқе, йил бошида маъмурчилиги жуда кўп саволларни туғдирган Мол-мулк солиғидан тушумлар 59,2%га, Ер солиғидан тушумлар эса 43,3%га ошган. Биргина Ер солиғидан тушумлар (2,6 трлн.сўм) божхона божи жами тушумлари даражасида бўлган.