Эркинлик кластерларга ҳам керак Ҳар қандай имтиёз имтиёз олаётган субъектнинг қўли ва оёғини боғлайди. Ҳокимга боғлиқ қилади, вазирга боғлиқ қилади, ҳукуматга боғлиқ қилади. Тилини қисиқ қилади. Ҳоким истаса кластерга ҳомийлик қилишни, истаса пахтанинг пулини ғаллага ўтказишни сўрайди, истаса кластернинг мошинини олиб минади. Шу маънода эркинлик нафақат фермерга, кластерга ҳам керак. Кластерлар ҳукумат ва ҳокимият қанотидан тўлиқ озод бўлишлари лозим. Бир йил фермернинг фойдасига, кластернинг зиёнига, келаси йил фермернинг зиёнига, кластернинг фойдасига ишлайдиган ўзгарувчан бюрократик механизмлар ўрнини Қонун эгаллаши керак. Буни ақлли кластерлар тушунаяпти. Қолганлар ҳам йил ўтмай тушунади. Унгача эса борини қабул қилиб турамиз.