Куф-суф етарли эмас Янги даврда барча формал ва ноформал институтлар орасида энг кўп танқид қилинаётгани ҳокимлар ва уларнинг назоратидаги чўнтак кенгашлари бўлиб қолмоқда. Ҳеч бир институт, ҳеч бир ҳодиса йўқки, янги давр, янги Ўзбекистон лейблини бунчалар обрўсизлантирмаган бўлсин. Вазият ўзгармаса, ўз ҳудудида ваколатлари чекланмаган ҳокимларнинг расмий ва норасмий қарорлари, ҳаракатлари легитимлик масаласини яна ва яна кун тартибига чиқараверади. Легитимлик ҳазиллашадиган нарса эмас. Айниқса, бюджет тақсимоти, қарорлар қабул қилиш масалаларини тобора марказсизлантираётганимиз бир шароитда. Кейинги пайтда гўёки ечим сифатида "Вилоят, туман, шаҳар ҳокими лавозимини эгаллаб турган шахс бир вақтнинг ўзида тегишли халқ депутатлари Кенгашининг раиси лавозимини эгаллаши мумкин эмас" қоидасини киритиш таклиф этилмоқда. Афсуски, шишириб, оламшумул ҳодиса дея кўз-кўз қилинаётган бу қадам ечим емас, лўлича муолажа, куф-суф ёки шунчаки иллюзия. Агар ҳаммаси фақат шу билан чекланса, биз ўзбекча чўнтак кенгашлар ўрнига. Россиядаги губернаторларнинг қўл остидаги ручная облдумаларга эга бўламиз холос. Қайси бири расвороқ, бир нарса дейиш қийин. Буни ҳамма билиб, кўриб турипти, лекин ўзгача фикр айтишга журъат ёки рухсат йўқ. Депутат Кушербаев эҳтиёткорона равишда масалан, "вилоят, туман, шаҳар ҳокими лавозимини эгаллаб турган шахс бир вақтнинг ўзида депутат ҳам бўлиши мумкин эмас"лигини белгилаб қўйиш мақсадга мувофиқлигини қўшиб кетишга чорламоқда. Биламан, агар имкони бўлганида, Кушербаев бошқа оғриқли нуқталарга ҳам тўхталган бўларди. Кенгашлар борасида энг оғриқли масала, афсуски, кенгашларнинг сайловлар орқали эмас, амалда ҳокимлар рўйхати чиғири билан шаклланаётгани бўлиб қолмоқда. Овоз бериш натижалари қандай бўлишидан қатъий назар, реалиялар шундайки, ҳоким "добро"сини олмаган биронта номзод кенгаш депутати бўла олмайди. Шунинг учун, эътибор берсангиз кенгашлар, айниқса вилоят кенгашлари фақат ҳокимларнинг дўстлари, бизнес шериклари, ҳайбаракаллачи чоллар ва мазахўрак шоирлардан иборат бўлиб қолган. Уларнинг функцияси аллақачон қабул қилиб бўлинган қарорларни чапак уриб, формал тасдиқлаш холос. Демак, биринчи ва энг аввало кенгашларга эркин сайловлар керак. Сайловга кириш учун КПССдан қолган мерос - чўнтак партиялар фильтрини олиб ташлаш лозим. Исталган фуқаро, масалан, юз кишилик ташаббус гуруҳи билан номзод ўлароқ рўйхатга олинишга ҳуқуқи амалга ошиши зарур. Иккинчидан, сайловларда қандай овоз берилиши жуда муҳим, лекин Сталинчасига айтганда, уни ким ва қандай санаши ундан ҳам муҳим. 1991 йил декабрдаги сайловдан кейин бирон бир сайловда участка, округлардаги натижалар протоколлар кўринишида очиқланмай келинмоқда. Амалда бюллететенлар сони, номзодларнинг натижалари, тузилган протоколлар қандай бўлишидан қатъий назар, умуман бошқа якунларни эълон қилиниши одатий ҳолга айланган. Участка ва округларда бюллетен ва протоколлар бўйича натижаларни очиқ эълон қилиниши (чекланган соатлар ичида) бизга бутунлай бошқа натижаларни берган бўларди. Учинчидан, вилоят, туман, шаҳар сайлов комиссияларини тузишни яхлит қайта кўриб чиқилиши керак. Агар биз ҳокимларнинг малайлари қиёфасида комиссияларга эга бўлишда давом этсак, ҳоким кенгаш ичида ўтирадими, ўтирмайдими, фарқи йўқ, қанчалар уринмайлик ҳокимларнинг чўнтаги бўлган кенгашларга рўпара бўлаверамиз. Тўртинчидан, эътибор берган бўлсангиз, Тошкент вилоятидаги йиғилишда Давлат раҳбари ҳокимликка Зоир Мирзаевдан бўлак бошқа номзод йўқлиги, агар бўлганида унинг номзодини ҳам таклиф этган бўлишини қайд этди. Ростан ҳам шундай. Чўнтак Кенгашда қандай қилиб муқобил, унга даф айта оладиган номзод бўлсин? Мирзаев ёки бошқа исталган ҳоким ўзига қарши ўзи муқобил номзод етиштирмайдику. Демак бизга, сифат жиҳатдан янги бошқарув авлодини, муқобилликни, танловни, тўғри ишлайдиган сиёсий лифтларни яратишимиз учун ҳам эркин сайловларда шаклланадиган ва ижро ҳокимиятидан бутунлай мустақил кенгашлар зарур бўлади.