Эҳтиёт бўлинг: Ўзбекча IPO'нинг инвестиция жалб қилишга ва бозор капитализациясига умуман алоқаси йўқ
Мен сизларга яна бир марта давлат назоратидаги компанияларнинг маҳаллий IPO'си доирасида акция сотиб олишдек телба ишлардан узоқроқ бўлишга ва соғлом ақл билан иш тутишга чақираман. Миллий чайқовчи UzAuto Motors мисолида буни ўз кўзингиз билан кўрдингиз. IPO доирасида 1 трлн.сўм маблағ йиғмоқчи бўлган монополист 57 млрд.сўмдан камроқ буюртма қабул қила олди холос. Ҳаттоки маъмурий ва ихтиёрий-мажбурий механизмлар ҳам иш бермади. Мен шунча огоҳлантиришларга қарамай, чайқовчининг акциясини сотиб олган 27 мингдан ортиқ фуқарога ачинаман холос. Обуна якунланган кейин ўтган 2 ҳафта давомида битта акциянинг баҳоси 72,5 минг сўмдан 62 минг сўмгача пасайди ва бу фақат бошланиши холос.
UzAuto Motors'дан аввалги икки маҳаллий IPO тақдири ҳам шундай шаклга эга бўлган ва бу йил режалаштирилаётган яна 18 IPO'нинг натижалари ҳам катта фарқларга эга бўлмайди.
Нимага? Чунки энг аввало маҳаллий IPO ҳукумат қарори билан, маъмурий топшириқлар билан амалга оширилмоқда. Комсомол ва партократлардан чиққан, тайинланган қизил директорларнинг бу масалада вазифаси фаақт битта: топшириқни бажариш. Тамом. IPO'нинг маъмурчилиги ва транзакциялари қанчага тушади, қанча пул жамғарилади, бу компаниянинг бозор нархига қандай таъсир кўрсатади, акцияларнинг ликвидлилиги ва нархи барқарорлиги қандай таъминланади - бу етмиш еттинчи даражали масалалар.
Чиришда давом этаётган давлат назоратидаги компанияларнинг IPO'си менга ўтган эпохада тижорат банкларига облигация чиқариш ва камда 15% акцияларга хорижий инвестор жалб қилиш топшириғи қандай ижро қилинганини эслатади. Ўзингиз ўйланг, гулаг режимида бўлган ўша даврларда қайси тентак ўзбек облигацияларини оларди, 15% акцияларга қанақа қизиқиш билдирарди? Табиийки, энг осон йўлдан юрилган: Банклар чиқарган облигацияларини ўзаро бир-бириникини сотиб олишган, алмашишган (А банк В банкникини, В банк Б банкникини, Б банк эса А банкникини). Ҳатто схемаларини ҳам ўзлари чизиб беришган. Банкларда 15% акцияларни хорижий инвесторларга сотиш масаласида эса амалдаги акциядорларга шунча миқдорда пулни четга олиб чиқишга ва "хорижий инвестор" номидан қайта олиб киришга рухсат берилган. Тепага фалон миллиард доллар инвестиция келди дея ҳисоботлар берилган.
Ҳозирги IPO кампаниябозлиги маъно мазмунига кўра ўтган эпоханинг келтирилган ўлчовларидан асло фарқ қилмайди. 2023 йилда нақ 18та давлат компанияси IPO чиқариши лозимлиги инобатга олинса, ўша эски тажрибадан фойдаланишдан ўзга имкон бўлмайди ҳам.
Сизларга эса яна қайтараман. Агар ўғри муттаҳам бўлмасангиз ва пулларингизни кўчада супуриб олмаётган бўлсангиз, ўзбекча IPO'га асло яқинлашманг. Бу Uzbekistan Airways'ники бўладими, "Ўзтрансгаз"никими ёки "Қишлок қурилиш банк"ники.
@the_bakiroo